Z testi, sac veya yassı üründen yüzeye dik (kalınlık yönünde) numune çıkarılıp çekme cihazında kopana kadar çekilmesi ve kopma bölgesindeki yüzde kesit daralmasına göre malzemenin Z kalitesinin belirlenmesi işlemidir. Bu test, malzemenin kalınlık yönündeki şekil değiştirme kabiliyetini ve dolayısıyla lamelar yırtılmaya karşı direncini gösterir. FKT NDT, kalınlık yönü özellikleri istenen çelik ürünler için Z testi hizmeti sunar.
Z Testi Neyi Ölçer?
Haddelenmiş çelik saclar, haddeleme yönünde ve genişlik yönünde iyi süneklik gösterse de kalınlık yönünde (Z yönü) çok daha düşük süneklik gösterebilir. Bunun başlıca nedeni, haddeleme sırasında yassılaşan metal dışı kalıntılardır. Z testinin temel sonucu, kalınlık yönündeki kesit daralmasıdır (Z, %). Elde edilen değere göre malzeme, EN 10164’te tanımlanan kalite sınıflarından birine girer:
- Z15: Ortalama kesit daralması en az %15
- Z25: Ortalama kesit daralması en az %25
- Z35: Ortalama kesit daralması en az %35
Nerelerde Kullanılır?
Z kalitesi, kaynak gerilmelerinin veya işletme yüklerinin sac kalınlığı yönünde etkidiği yerlerde önem kazanır:
- Çelik yapılarda T ve köşe birleştirmeleri, kolon-kiriş bağlantıları
- Köprüler, yüksek yapılar ve ağır çelik konstrüksiyonlar
- Açık deniz platformları ve gemi inşası
- Basınçlı kaplar ve kalın kesitli kaynaklı imalatlar
Lamelar yırtılma genellikle kaynak sonrasında ortaya çıkar ve onarımı zordur. Bu nedenle uygun Z kalitesinde malzeme seçimi ve malzemenin kabulü sırasında yapılan Z testi önemlidir. Saclarda iç ayrışma (laminasyon) kontrolü ise ultrasonik muayene ile yapılır.
Uygulanan Standartlar
Z testi yaygın olarak şu standartlara göre uygulanır:
- EN 10164: Ürün yüzeyine dik doğrultuda iyileştirilmiş şekil değiştirme özelliklerine sahip çelik ürünler – Teknik teslim şartları
- ISO 6892-1: Metalik malzemeler – Çekme deneyi – Oda sıcaklığında deney yöntemi (deneyin yapılışı)
- ASTM A770: Özel uygulamalar için çelik levhaların kalınlık yönünde çekme deneyi
Test Nasıl Yapılır?
- Numune alma: Numuneler, ilgili standartta belirtilen konumdan, sac yüzeyine dik doğrultuda alınır. Genellikle üç numunelik bir set test edilir.
- Numune hazırlama: Sac kalınlığı yeterli değilse, numunenin çekme cihazına bağlanabilmesi için uçlarına uzatma parçaları kaynaklanabilir.
- Çekme: Numune, çekme testi prensibiyle kopana kadar çekilir.
- Ölçüm ve değerlendirme: Kopma sonrası en küçük kesit ölçülür ve kesit daralması hesaplanır. Ortalama ve tek değerler, istenen Z sınıfının gerekleriyle karşılaştırılır.
- Raporlama: Rapor; malzeme ve sac kalınlığı bilgisi, numune ölçüleri, her numunenin kesit daralması, ortalama değer ve ulaşılan Z sınıfını içerir.
Sıkça Sorulan Sorular
Z15, Z25 ve Z35 ne anlama gelir?
Bu ifadeler, EN 10164’e göre kalınlık yönündeki minimum ortalama kesit daralmasını yüzde olarak belirtir. Z35, en yüksek kalınlık yönü sünekliğini ifade eder.
Lamelar yırtılma nedir?
Lamelar yırtılma, kaynak çekme gerilmelerinin sac kalınlığı yönünde etkimesiyle, sacın içinde yüzeye paralel ve basamaklı biçimde oluşan çatlaklardır. Genellikle T ve köşe birleştirmelerinde görülür.
Z testi ile normal çekme testi arasındaki fark nedir?
Normal çekme testinde numune haddeleme veya genişlik yönünde alınır ve dayanım değerleri belirlenir. Z testinde numune kalınlık yönünde alınır ve esas sonuç kesit daralmasıdır.
Malzeme sertifikasında Z kalitesi yazıyorsa ayrıca test gerekir mi?
Bu, proje şartnamesine bağlıdır. Bazı projelerde sertifikadaki değerlerin bağımsız bir testle doğrulanması istenir.
Z testi için malzeme ve sac kalınlığı bilgileriyle bizimle iletişime geçin; size uygun bir teklif hazırlayalım. Diğer mekanik testler için tahribatlı muayene sayfamızı inceleyebilirsiniz.