Forkliftler, köprülü krenler, vinçler ve sapanlar her gün tonlarca yük kaldırır. Bir zincirin, kancanın veya frenin beklenmedik şekilde arızalanması ciddi iş kazalarına yol açabilir. Bu yüzden kaldırma ve iletme ekipmanlarının periyodik kontrolü, Türkiye’de işverenin yasal yükümlülüğüdür. Bu yazıda kontrolün ne sıklıkla, kim tarafından ve nasıl yapılacağını, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği’nin 23 Aralık 2025’te güncellenen metnine göre özetliyor; sahada işinize yarayacak bir kontrol listesi veriyoruz.
Hangi Ekipmanlar Kapsamda ve Ne Sıklıkla?
Yönetmeliğin EK-III’ündeki Tablo-2, kaldırma ve iletme ekipmanlarını ve azami kontrol sürelerini sayar. İlgili standartta başka bir süre belirtilmemişse:
- Krenler (köprülü, portal, mobil, yükleyici, kule, kıyı ötesi, döner kollu ve benzeri): en fazla 1 yıl
- Vinçler ve kaldırma teçhizatları (monoray, çektirme, gerdirme ve benzeri): en fazla 1 yıl
- Endüstriyel araçlar (forklift, transpalet, değişken erişimli araç, sipariş toplayıcı ve benzeri): en fazla 1 yıl
- Kaldırma aksesuarları (sapanlar, kıskaçlar, vakum ve manyetik kaldırıcılar ve benzeri): en fazla 1 yıl
- Araç kaldırma liftleri, kaldırma tablaları, yükseltilebilen seyyar iş platformları, konveyörler, manipülatörler, yürüyen merdivenler: en fazla 1 yıl
- Yapı iskeleleri: en fazla 6 ay
Bu süreler azami sürelerdir. Ekipmanın yaşı, kullanım yoğunluğu, ortam koşulları ve önceki kontrol sonuçlarına göre yapılan risk değerlendirmesi daha sık kontrol gerektirebilir. Bina asansörleri ise bu tablonun değil, ayrı bir yönetmeliğin, Asansör Periyodik Kontrol Yönetmeliği’nin kapsamındadır.
Yıllık Kontrol Dışında Ne Zaman Kontrol Gerekir?
Yönetmeliğin 7. maddesine göre şu durumlarda da periyodik kontrol yapılır:
- Güvenliği kurulma ve montaj şartlarına bağlı ekipmanlarda kurulumdan sonra ve ilk kullanımdan önce
- Önemli bakım ve onarımlardan sonra
- Seyyar olmayan ekipmanlarda her yer değişikliğinde
- Kule kren ve benzerlerinde ilk kurulumdan sonra ve her yükseltme veya değişiklikten sonra
- Kaza, doğal olay veya uzun süre kullanılmama gibi güvenliği bozabilecek durumlardan sonra
Yük Testi: Hangi Yükle, Ne Sıklıkla?
Standartlarda aksi belirtilmedikçe her periyodik kontrolde muayene yapılır ve yük testi iki kademede uygulanır:
- Her periyodik kontrolde (en fazla yılda bir): İşletme kapasitesi belirlenmişse işletme kapasitesiyle, belirlenmemişse kaldırma kapasitesiyle yük testi.
- En fazla üç yılda bir ve her önemli bakım ve onarımdan sonra: Kaldırma kapasitesine katsayı uygulanarak yapılan, yapısal bütünlüğü doğrulayan yük testi.
Bakanlık o ekipmana özel bir doküman yayımlamamışsa test yükünü, ilgili standartları ve ekipmanın çalışma prensibini değerlendirerek yetkili kişi belirler. Genel kural olarak statik test katsayısı elle çalışan ekipman ve aksesuarlar için 1,5, diğerleri için 1,25; dinamik test katsayısı ise 1,1’dir.
Bir ayrıntıya dikkat: Etiketteki kaldırma kapasitesinin altında kullanılan ekipmanda işletme kapasitesi görünür şekilde işaretlenmelidir. İşletme kapasitesinin üzerinde bir yük kaldırılacaksa ekipman, bu yüke göre teste tabi tutulmadan kullanılamaz.
Kontrolü Kim Yapar?
Kontrolü EKİPNET’e kayıtlı yetkili kişiler yapar. Kaldırma ve iletme ekipmanları için (iskeleler hariç) yetkili meslekler şunlardır: makine, mekatronik, metalürji ve malzeme ve imalat mühendisleri, makine veya metal eğitimi mezunu teknik öğretmenler ve makine tekniker ya da yüksek teknikerleri. İskeleleri ise inşaat ve makine mühendisleri ile ilgili teknik öğretmen ve teknikerler kontrol eder.
- İSG-KATİP sözleşmesi: Kontrolden en geç 1 gün önce İSG-KATİP üzerinden sözleşme yapılıp onaylanmalıdır; sözleşmesiz raporlar geçersizdir.
- Bakım ile kontrol ayrı olmalıdır: Ekipmanın bakımını yapan kişi, aynı ekipmanın periyodik kontrolünü yapamaz.
- Akreditasyon şartı: Kule krenler, yürüyen merdivenler ve asılı erişim donanımlarının periyodik kontrolleri yalnızca ekipman muayene kuruluşlarında çalışan yetkili kişilerce yapılabilir. 1 Ocak 2027’den itibaren bu liste, sütunlu çalışma platformları ve hareket engelliler için güç tahrikli kaldırma platformlarını da kapsayacak.
Forklift Kontrol Listesi
Kontrol, TS EN ISO 3691 serisi ve FEM 4.004 gibi standartlara göre yapılır. Başlıca kontrol noktaları:
- Çatallar: Aşınma, çatlak, eğilme ve kilit mekanizması. Çatal kollarının muayenesi için TS ISO 5057 esas alınır.
- Direk (mast) ve zincirler: Zincir uzaması, aşınma, yağlama, bağlantı pimleri ve direk kızaklarında boşluk.
- Hidrolik sistem: Kaldırma ve devirme silindirleri, hortumlar ve sızıntılar.
- Frenler ve direksiyon: Servis ve park freni, direksiyon boşluğu.
- Güvenlik donanımları: Operatör koruma tavanı, emniyet kemeri, korna, ışıklar ve geri vites ikazı.
- Kapasite etiketi: Okunabilir ve takılan ataşmana uygun olmalı.
- Yük testi: Yukarıda anlatılan kurallara göre.
Vinç ve Kren Kontrol Listesi
- Kanca: Ağız açıklığında artma, deformasyon, çatlak ve kanca emniyet mandalı. Çatlak şüphesinde manyetik parçacık muayenesi en güvenilir yöntemlerden biridir.
- Çelik halat: Kopuk teller, aşınma, ezilme, korozyon ve kuş kafesi oluşumu. Halatın ıskarta kriterleri için ISO 4309 esas alınır.
- Frenler: Kaldırma, yürüme ve araba yürüme frenlerinin tutuşu.
- Limit şalterleri ve aşırı yük sınırlayıcı: Üst-alt kaldırma limitleri, yürüme sonu limitleri ve aşırı yük koruması.
- Taşıyıcı konstrüksiyon: Kiriş ve bağlantılarda deformasyon, gevşek cıvatalar ve kaynaklarda çatlak.
- Ray ve yürüyüş sistemi: Ray hizası, tampon ve tekerlekler.
- Kumanda ve elektrik: Acil stop, kumanda butonları ve işaretlemeler.
- Kapasite levhası: Kaldırma kapasitesi her yerden görünür olmalı.
Kaldırma Aksesuarları: Sapan, Zincir, Kıskaç
Sapanlar, zincirler ve kıskaçlar çoğu zaman göz ardı edilir, ama onlar da periyodik kontrole tabidir. Etiketi okunmayan, kesik, ezik veya aşırı aşınmış tekstil sapanlar; uzamış veya deforme olmuş zincir halkaları ve çatlak kancalar kullanımdan kaldırılmalıdır.
Tahribatsız Muayenenin Rolü
Yönetmelik, kaldırma ve iletme ekipmanlarının periyodik kontrollerinde muayene ve testlere ek olarak tahribatsız muayene yapılabileceğini, bu raporların periyodik kontrol raporunun ekinde saklanacağını belirtir. Özellikle şu durumlarda tahribatsız muayene önemli bilgi verir:
- Kanca, mapa ve pimlerde yüzey çatlakları için manyetik parçacık veya sıvı penetrant muayenesi
- Kren kirişleri ve bağlantılarındaki kaynaklarda görsel muayene ve ultrasonik muayene
- Eski veya ağır çalışmış ekipmanda yorulma çatlaklarının erken tespiti
Muayeneler, TS EN ISO 9712’ye göre en az Seviye 2 belgeli personel tarafından yapılmalıdır.
Rapor ve “Uygun Değil” Sonucu
Kontrol sonunda, yetkili kişinin EKİPNET numarası ve imzasıyla bir periyodik kontrol raporu düzenlenir. Raporda bir sonraki kontrolün başlangıç tarihi ve ekipmanın kullanılıp kullanılamayacağı açıkça yazılır. Rapor “uygun değil” çıkarsa ekipman kusurlar giderilene kadar kullanılamaz ve üzerine görünür bir uyarı konur; giderildikten sonra ikinci kontrolle yeni rapor düzenlenir. Rapor içeriği ve saklama kurallarını basınçlı kap periyodik kontrolü yazımızda ayrıntılı anlattık; aynı kurallar kaldırma ekipmanları için de geçerlidir.
Günlük Kontroller Operatörün Görevidir
Periyodik kontrol yılda bir yapılır, ama ekipman her gün kullanılır. Yönetmeliğe göre operatör, her çalışmaya başlamadan önce ekipmanı çatlak, gevşek bağlantı, deformasyon, aşınma ve korozyon açısından gözle kontrol etmeli ve fonksiyonlarını denemelidir. Bu kontroller kayıt altına alınmalıdır. Çatlak veya aşırı aşınma görülen ekipman derhal kullanım dışı bırakılır ve periyodik kontrole tabi tutulur.
Sıkça Sorulan Sorular
Forklift periyodik kontrolü kaç yılda bir yapılır?
Forklift ve transpalet gibi endüstriyel araçlar, standartta başka bir süre belirtilmemişse en fazla yılda bir periyodik kontrolden geçirilmelidir.
Vinç yük testi hangi yükle yapılır?
Her periyodik kontrolde işletme kapasitesiyle (belirlenmemişse kaldırma kapasitesiyle) yapılır. En fazla üç yılda bir ve önemli onarımlardan sonra ise kaldırma kapasitesine katsayı uygulanır: genel kural olarak statik testte 1,25 (elle çalışan ekipmanda 1,5), dinamik testte 1,1.
Sapanların da periyodik kontrolü gerekir mi?
Evet. Sapanlar, kıskaçlar, vakum ve manyetik kaldırıcılar gibi kaldırma aksesuarları da Tablo-2’de yer alır ve standartta başka süre yoksa en fazla yılda bir kontrol edilir.
Kiralık forklift veya vinç için kontrol kimin sorumluluğunda?
Ekipmanı işyerinde kullanan işveren, ekipmanın geçerli bir periyodik kontrol raporu olduğundan emin olmalıdır. Seyyar ekipman işletme dışında kullanılıyorsa son periyodik kontrol raporu ekipmanla birlikte bulundurulmalıdır.
Sonuç
Kaldırma ekipmanlarında güvenlik; doğru aralıkta yapılan periyodik kontrole, düzenli yük testine ve operatörün günlük kontrollerine dayanır. FKT NDT olarak kaldırma ve iletme makinelerinin periyodik kontrollerini ve bunlara bağlı tahribatsız muayeneleri sahada yapıyoruz. Ekipmanlarınızın kontrol takvimini planlamak için bizimle iletişime geçin.
Bu yazı, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği’nin (RG 25.04.2013/28628) 23.12.2025 tarihli ve 33116 sayılı Resmî Gazete’de yapılan değişikliklerle güncellenmiş metnine göre hazırlanmıştır. Mevzuat değişebilir; güncel metne mevzuat.gov.tr adresinden ulaşabilirsiniz.