Kompresör hava tankından buhar kazanına kadar basınç altında çalışan her ekipman, işletmede ciddi bir risk kaynağıdır. Bu yüzden Türkiye’de basınçlı kapların periyodik kontrolü bir tercih değil, işverenin yasal yükümlülüğüdür. Bu yazıda kontrolün ne zaman, kim tarafından ve nasıl yapılacağını, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği’nin 23 Aralık 2025’te güncellenen metnine göre özetliyoruz.
Basınçlı Kap Periyodik Kontrolü Nedir?
Yönetmelik periyodik kontrolü, iş ekipmanlarının yönetmelikte öngörülen aralıklarda ve belirtilen yöntemlere uygun olarak yetkili kişilerce yapılan muayene ve/veya test faaliyetleri olarak tanımlar. Basınçlı kaplarda bu; belge incelemesini, gözle muayeneyi, emniyet donanımlarının kontrolünü, hidrostatik testi ve gerektiğinde tahribatsız muayene yöntemlerini kapsar. Sonunda ekipmanın güvenle kullanılıp kullanılamayacağını gösteren bir periyodik kontrol raporu düzenlenir.
Hangi Ekipmanlar Periyodik Kontrole Tabidir?
Yönetmeliğin EK-III’ündeki Tablo-1, basınçlı kap ve tesisatları ve kontrol sürelerini sayar. Aşağıdaki ekipmanlar için, ilgili standartta başka bir süre belirtilmemişse kontrol aralığı en fazla 1 yıldır:
- Buhar ve kızgın su kazanları
- Isıtma (kalorifer, sıcak su ve benzeri) kazanları
- Kızgın yağ kazanları
- Basınçlı hava ve gaz tankları (seyyar veya sabit kompresör hava tankları dahil)
- Kapalı genleşme tankları
- Boyler ve akümülasyon tankları
- Boyama makinaları (kazanları)
- Buharlı pişirme kazanları
- Otoklavlar
- Tehlikeli sıvı depolama tankları (atmosferik, bombeli veya prizmatik)
Bazı ekipmanlarda kurallar farklıdır:
- LPG ve benzeri sıvılaştırılmış gaz tanklarında kontrol, işverenin ilgili standartlara göre hazırladığı yazılı planda verilen sürede yapılır (yalnızca muayene) ve 10 yılın sonunda yeniden değerlendirilir.
- Kriyojenik tanklarda TS EN ISO 21009-2 ve TS EN 14197-3 standartlarındaki süreler geçerlidir.
- API 650 tipi dik silindirik çelik depolama tanklarında azami süre 10 yıldır.
Tablodaki süreler azami sürelerdir. Ekipmanın yaşı, kullanım sıklığı, ortam koşulları ve önceki kontrol sonuçları gibi etkenler dikkate alınarak yapılan risk değerlendirmesi, kontrollerin daha sık yapılmasını gerektirebilir.
Periyodik Kontrol Ne Zaman Yapılır?
Yıllık kontrolün dışında, yönetmeliğin 7. maddesi bazı durumlarda ayrıca kontrol yapılmasını ister:
- Güvenliği kurulma ve montaj şartlarına bağlı olan ekipmanlarda, kurulumdan sonra ve ilk kullanımdan önce
- Önemli bakım ve onarımlardan sonra
- Seyyar olmayan ekipmanlarda her yer değişikliğinde
- Kaza, doğal olay, çalışma şeklinde değişiklik veya uzun süre kullanılmama gibi güvenliği bozabilecek durumlardan sonra
Ayrıca operatör, her çalışmaya başlamadan önce ekipmanı gözle kontrol etmeli ve fonksiyonlarını denemelidir. Çatlak, aşırı aşınma ve benzeri bir bulgu görülen ekipman kullanım dışı bırakılır ve derhal periyodik kontrole tabi tutulur.
Basınçlı Kap Periyodik Kontrolünü Kim Yapar?
Kontrolü, EKİPNET’e kayıtlı periyodik kontrol yapmaya yetkili kişiler yapar. Basınçlı kap ve tesisatlar için yetkili meslekler yönetmelikte sayılmıştır: makine, metalürji ve malzeme, mekatronik, kimya, imalat ve uçak mühendisleri ile makine veya metal eğitimi mezunu teknik öğretmenler ve makine tekniker ya da yüksek teknikerleri. Yetkili olmayan kişilerce yapılan periyodik kontroller geçersizdir.
Dikkat edilmesi gereken diğer kurallar şunlardır:
- İSG-KATİP sözleşmesi: İşveren ile kontrolü yapacak yetkili kişi arasında, kontrolden en geç 1 gün önce İSG-KATİP sistemindeki örneğe uygun bir sözleşme yapılıp karşılıklı onaylanmalıdır. Sözleşme olmadan düzenlenen raporlar geçersizdir.
- Tahribatsız muayene personeli: Kontrol kapsamındaki tahribatsız muayeneler, TS EN ISO 9712’ye göre en az Seviye 2 belgeli personel tarafından yapılır.
- Akreditasyon şartı: LPG tank ve tesisatlarının periyodik kontrolleri yalnızca ekipman muayene kuruluşlarında çalışan yetkili kişilerce yapılabilir. 1 Ocak 2027’den itibaren aynı şart buhar kazanları için de geçerli olacak. Bakanlık yeni bir düzenleme yapana kadar, TÜRKAK tarafından TS EN ISO/IEC 17020’ye göre ilgili kapsamda akredite edilmiş muayene kuruluşları ekipman muayene kuruluşu olarak kabul edilir. Bu tarihten önce usulüne uygun düzenlenmiş raporlar, süreleri boyunca geçerliliğini korur.
Kontrolde Nelere Bakılır?
Kontrol, ekipmanın imal yılında yürürlükte olan standarda göre yapılır. Ayrıca Basit Basınçlı Kaplar Yönetmeliği ve Basınçlı Ekipmanlar Yönetmeliği hükümleri de dikkate alınır. Tipik bir kontrol şu adımlardan oluşur:
- Belge incelemesi: İsim plakası, imalat belgeleri, azami ve işletme basıncı, bakım kayıtları ve önceki raporlar.
- Gözle muayene: Gövde, kaynaklı birleşimler, nozullar, flanşlar ve mesnetlerde korozyon, deformasyon, sızıntı ve hasar. Ayrıntılar için görsel muayene sayfamıza bakabilirsiniz.
- Emniyet donanımları: Emniyet valfi ve benzeri donanımlar, işletme basıncı belirlenmiş ekipmanlarda bu basınca, belirlenmemiş ekipmanlarda etiketteki azami basınca uygun olmalıdır. Manometre ve presostatlar da kontrol edilir.
- İşletme basıncı işareti: Azami basıncın altında kullanılan kaplarda işletme basıncı görünür şekilde işaretlenmelidir.
- Hidrostatik test: Kuralları aşağıda ayrıca anlatıyoruz.
- Tahribatsız muayene: Gerektiğinde cidar kalınlığı ultrasonik muayene ile ölçülür, kaynaklardaki yüzey hataları sıvı penetrant veya manyetik parçacık yöntemiyle araştırılır.
Hidrostatik Test: Hangi Basınçla, Ne Sıklıkla?
Standartta aksi belirtilmedikçe her periyodik kontrolde muayene yapılır ve hidrostatik test iki kademede uygulanır:
- Her periyodik kontrolde (en fazla yılda bir): İşletme basıncı belirlenmişse işletme basıncıyla, belirlenmemişse azami basınçla.
- En fazla üç yılda bir ve her önemli bakım ve onarımdan sonra: Ekipmanın imalat standardında belirtilen test basıncıyla; standartta bu değer yoksa azami basıncın 1,5 katıyla.
Test su ile ya da standardın veya üreticinin uygun gördüğü başka bir sıvıyla yapılabilir.
Hidrostatik test yapılamıyorsa ne olur? Ekipmanın özelliği veya prosesten kaynaklanan zorunlu şartlar nedeniyle test yapılamıyorsa, ekipmanın standardında (standart yoksa üreticinin talimatında) alternatif olarak belirtilen tahribatsız muayene yöntemleri uygulanabilir. Bu durumda gerekçe rapora yazılır ve tahribatsız muayene raporları periyodik kontrol raporunun ekinde saklanır. Önemli bir ayrıntı: yönetmeliğe göre ekipmanın veya prosesin durdurulamaması gerekçe olamaz. Tahribatsız muayeneyle yapılan kontrollerde de azami sürelere uyulmalıdır.
Periyodik Kontrol Raporunda Neler Bulunmalı?
Yönetmelik rapor içeriğini ayrıntılı olarak tanımlar. Geçerli bir raporda şunlar bulunur:
- İşyeri bilgileri, SGK sicil numarası ve İSG-KATİP sözleşme numarası
- Kontrolün başlangıç ve bitiş tarihi ve saati ile bir sonraki kontrolün başlangıç tarihi
- Uygulanan kontrol metodu (standart numarası ve adı)
- Ekipmanın etiket bilgileri ve kontrolde ölçülen değerler
- Test değerleri ile kullanılan ölçüm aletleri ve kalibrasyon bilgileri
- Tespit edilen kusurlar
- Sonuç ve kanaat: ekipmanın kullanılabileceği ya da kusur giderilene kadar kullanılamayacağı açıkça yazılır
- Yetkili kişinin adı, mesleği, EKİPNET kayıt numarası ve imzası (imzasız rapor geçersizdir)
İşveren raporları ıslak imzalı ya da güvenli elektronik imzalı olarak, ekipman kullanıldığı sürece saklamalıdır.
Rapor “Uygun Değil” Çıkarsa Ne Olur?
Raporda ekipmanın kusurlar giderilmeden kullanılmasının uygun olmadığı belirtilmişse, ekipman bu kusurlar giderilene kadar kullanılamaz. İşveren, ekipmanın kullanılamayacağını gösteren ve kolayca görülebilen bir uyarı işareti koymalıdır. Kusurlar giderildikten sonra yapılan ikinci kontrolde, ekipmanın kullanılabileceğini belirten yeni bir rapor düzenlenir.
Bakanlığın rapor formatı ve kriterlerini yayımladığı ekipmanlarda kusurlar hafif ve ağır olarak sınıflandırılır. Hafif kusurlar bir sonraki periyodik kontrole kadar giderilmelidir; giderilmezse ağır kusur sayılır. Ağır kusurlu ekipman ise kusur giderilmeden çalıştırılamaz.
İşveren Olarak Kontrol Listeniz
- Basınçlı ekipmanlarınızın envanterini ve son kontrol tarihlerini çıkarın.
- Kontrolden en geç 1 gün önce İSG-KATİP sözleşmesini onaylayın.
- Kontrolü yapacak kişinin istediği ön hazırlıkları (boşaltma, erişim, izolasyon ve benzeri) yaptırın.
- Operatörlerin günlük gözle kontrollerini ve tüm bakım ve onarımları kayıt altına alın.
- Raporları ekipmanın kullanım ömrü boyunca saklayın ve “uygun değil” sonuçlarını takip edin.
- Buhar kazanınız varsa, 1 Ocak 2027’den sonraki kontrolleri akredite bir ekipman muayene kuruluşuyla planlayın.
Sıkça Sorulan Sorular
Hava tankı periyodik kontrolü kaç yılda bir yapılır?
Kompresör hava tankları dahil basınçlı hava ve gaz tankları, standartta başka bir süre belirtilmemişse en fazla yılda bir periyodik kontrolden geçirilmelidir.
Basınçlı kap periyodik kontrolünü iş güvenliği uzmanı yapabilir mi?
Hayır. Kontrolü yalnızca yönetmelikte sayılan mesleklerden ve EKİPNET’e kayıtlı yetkili kişiler yapabilir. Ayrıca ortak sağlık ve güvenlik birimleri (OSGB) ve bu birimlerde çalışanlar periyodik kontrol hizmeti veremez. Ekipmanın bakımını yapan kişi de aynı ekipmanın periyodik kontrolünü yapamaz.
Hidrostatik test her yıl hangi basınçla yapılır?
Her periyodik kontrolde işletme basıncıyla (işletme basıncı belirlenmemişse azami basınçla) yapılır. Daha yüksek basınçlı test ise en fazla üç yılda bir ve önemli bakım ve onarımlardan sonra, imalat standardındaki test basıncıyla ya da azami basıncın 1,5 katıyla uygulanır.
Periyodik kontrol raporu nerede saklanmalı?
İşyerinde, denetimde istendiğinde gösterilebilecek şekilde ve ekipman kullanıldığı sürece saklanmalıdır. Seyyar ekipman işletme dışında kullanılıyorsa son rapor ekipmanla birlikte bulundurulmalıdır.
Sonuç
Basınçlı kapların periyodik kontrolü; doğru aralık, yetkili kişi, geçerli sözleşme ve eksiksiz bir raporla birlikte anlam kazanır. FKT NDT olarak basınçlı kap ve kazan periyodik kontrollerini ve bunlara bağlı tahribatsız muayeneleri sahada gerçekleştiriyoruz. Ekipmanlarınızın kontrol takvimini birlikte planlamak için bizimle iletişime geçin.
Bu yazı, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği’nin (RG 25.04.2013/28628) 23.12.2025 tarihli ve 33116 sayılı Resmî Gazete’de yapılan değişikliklerle güncellenmiş metnine göre hazırlanmıştır. Mevzuat değişebilir; güncel metne mevzuat.gov.tr adresinden ulaşabilirsiniz.